Czy to SI? Kluczowe objawy zaburzeń integracji sensorycznej u dzieci

Zaburzenia integracji sensorycznej (SI) to złożony stan neurologiczny, który może znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie dziecka. Jako Jacek Szczepański, wiem, jak trudne bywa zrozumienie, dlaczego nasze pociechy reagują na świat w sposób, który wydaje się nam nietypowy. Właśnie dlatego tak kluczowe jest poznanie i rozpoznanie objawów, które mogą wskazywać na problemy z przetwarzaniem sensorycznym. W tym artykule szczegółowo omówię charakterystyczne symptomy, aby pomóc Państwu zidentyfikować potencjalne trudności i podjąć odpowiednie kroki w kierunku wsparcia dziecka.

Dlaczego Twoje dziecko zachowuje się inaczej?

Zaburzenia przetwarzania sensorycznego (SPD), powszechnie znane w Polsce jako zaburzenia integracji sensorycznej (SI), to stan neurologiczny, w którym mózg ma trudności z odbieraniem, organizowaniem i reagowaniem na informacje pochodzące ze zmysłów. Wyobraźmy sobie, że nasz mózg to dyrygent orkiestry, jaką są nasze zmysły. Kiedy dyrygent działa sprawnie, wszystkie instrumenty grają harmonijnie, a my możemy efektywnie funkcjonować w otoczeniu. W przypadku zaburzeń SI, ten dyrygent ma trudności niektóre instrumenty grają za głośno, inne za cicho, a jeszcze inne nie włączają się w ogóle. Prawidłowa integracja sensoryczna jest fundamentem dla rozwoju dziecka, ponieważ pozwala mu efektywnie uczyć się, bawić i nawiązywać relacje. To dzięki niej dziecko potrafi dostosować swoje reakcje do wymagań otoczenia, czuć się bezpiecznie i rozwijać umiejętności motoryczne oraz społeczne.

Zastanawiasz się, czy nietypowe zachowania Twojego dziecka to tylko "trudny charakter" czy może coś więcej? Jako specjalista, zawsze zwracam uwagę na powtarzalność i nasilenie objawów oraz ich wpływ na codzienne funkcjonowanie dziecka w różnych środowiskach w domu, w przedszkolu czy szkole. Każde dziecko ma swoje preferencje i czasem bywa uparte, ale jeśli obserwujesz, że pewne reakcje są chroniczne, nieadekwatne do sytuacji i znacząco utrudniają dziecku codzienne aktywności, to może być sygnał ostrzegawczy. To nie jest „faza”, z której dziecko samo wyrośnie, jeśli te trudności są głęboko zakorzenione w sposobie przetwarzania bodźców sensorycznych przez jego mózg.

Przeczytaj również: Roczniak: Bezpieczne zabawy sensoryczne w domu? Odkryj proste DIY!

Statystyki: jak powszechne są zaburzenia SI?

W Polsce szacuje się, że zaburzenia integracji sensorycznej mogą dotyczyć od 5% do nawet 16% dzieci w wieku szkolnym. Co ciekawe, częściej diagnozuje się je u chłopców. Statystyki pokazują również, że zaburzenia SI często współwystępują z innymi diagnozami, takimi jak zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD) czy zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD).

Dekoder zachowań: objawy nadwrażliwości sensorycznej

Nadwrażliwość sensoryczna, zwana również hiperwrażliwością, to stan, w którym dziecko reaguje zbyt mocno na bodźce, które dla większości z nas są neutralne lub ledwie zauważalne. Jego system nerwowy jest „przeciążony” informacjami, co może prowadzić do silnych reakcji emocjonalnych i behawioralnych. Dziecko z nadwrażliwością sensoryczną często czuje się przytłoczone światem, który dla innych jest po prostu normalny.

• Dotyk: Dziecko może mieć silną niechęć do metek przy ubraniach, szwów, konkretnych tkanin (np. wełny, szorstkich materiałów). Może unikać brudzenia się (np. piaskiem, farbami, jedzeniem), co utrudnia mu swobodną zabawę i eksplorację świata. Czasem nawet delikatny dotyk innej osoby może być dla niego nieprzyjemny.
• Słuch: Głośne dźwięki, takie jak dzwonek w szkole, szczekanie psa, odkurzacz czy nawet rozmowy w tłumie, mogą być dla niego bolesne. Dziecko często zatyka uszy w hałasie, unika głośnych miejsc, takich jak centra handlowe czy koncerty.
• Smak i zapach: Nadwrażliwość oralna często objawia się jako wybiórczość pokarmowa, związana z teksturą, zapachem, a nawet temperaturą jedzenia. Dziecko może odmawiać jedzenia konkretnych produktów, reagować na zapachy, które dla innych są niewyczuwalne, np. silna reakcja na perfumy, zapachy jedzenia.
• Ruch (układ przedsionkowy): Lęk przed huśtawkami, zjeżdżalniami, karuzelami, a także obawa przed oderwaniem stóp od ziemi to typowe objawy nadwrażliwości przedsionkowej. Dziecko może czuć się niepewnie podczas schodzenia po schodach, unikać szybkich ruchów i mieć trudności z równowagą.
• Wzrok: Dziecko może być nadwrażliwe na światło, mrużyć oczy w jasnych pomieszczeniach, unikać bezpośredniego światła słonecznego lub preferować zaciemnione miejsca.

Poszukiwacze mocnych wrażeń: objawy podwrażliwości sensorycznej

W przeciwieństwie do nadwrażliwości, podwrażliwość sensoryczna (hipowrażliwość) oznacza, że układ nerwowy dziecka potrzebuje znacznie intensywniejszych bodźców, aby w ogóle je zarejestrować. Dziecko z podwrażliwością jest jak „poszukiwacz mocnych wrażeń” ciągle szuka sposobu na dostarczenie sobie odpowiedniej dawki stymulacji, co często objawia się jako nieustanna potrzeba ruchu i intensywnych doznań.

• Ruch i dotyk: Dziecko jest ciągle w ruchu, ma trudności z usiedzeniem w miejscu, często się kręci, buja, skacze. Może celowo zderzać się z przedmiotami, ludźmi, wpadać na rzeczy, aby poczuć swoje ciało w przestrzeni. Często potrzebuje mocnego uścisku, przytulania, silnego dotyku, aby poczuć się bezpiecznie i zarejestrować bodziec.
• Ból i temperatura: Jednym z najbardziej niepokojących objawów jest brak lub opóźniona reakcja na ból, zimno czy gorąco. Dziecko może nie zauważać skaleczeń, oparzeń, nie reagować na ekstremalne temperatury, co stwarza ryzyko urazów.
• Bodźce oralne: Dziecko może często wkładać przedmioty do buzi, gryźć ubrania, zabawki, a nawet własne palce, poszukując intensywnych bodźców oralnych, które pomagają mu się uregulować.

Kiedy ciało nie słucha głowy: objawy problemów motorycznych i posturalnych

Zaburzenia integracji sensorycznej często manifestują się również poprzez trudności z modulacją i dyskryminacją sensoryczną, co przekłada się na problemy z planowaniem motorycznym, równowagą i koordynacją ruchową. W praktyce oznacza to, że ciało dziecka nie zawsze „słucha” tego, co chce zrobić mózg. To, co dla innych jest intuicyjne, dla dziecka z dyspraksją (trudnościami w planowaniu ruchu) jest prawdziwym wyzwaniem.

• Niezgrabność i koordynacja: Dziecko jest często niezgrabne, potyka się i upada, nawet na płaskiej powierzchni. Ma trudności z nauką jazdy na rowerze, pływania, łapania piłki, skakania na jednej nodze. Jego ruchy mogą wydawać się sztywne lub chaotyczne.
• Mała motoryka: Problemy z małą motoryką są bardzo widoczne w codziennych czynnościach. Dziecko może mieć trudności z zapinaniem guzików, wiązaniem sznurowadeł, używaniem sztućców, rysowaniem czy pisaniem. Często unika tych czynności lub wykonuje je bardzo wolno i nieprecyzyjnie.
• Ocena odległości i siły: Trudności z oceną odległości i siły nacisku sprawiają, że dziecko może łamać kredki podczas rysowania, zbyt mocno ściskać przedmioty, nie trafiać do celu podczas rzucania, a nawet nieświadomie uderzać inne dzieci podczas zabawy.
• Postura i wytrzymałość: Dziecko może szybko męczyć się podczas aktywności fizycznych, preferować pozycje leżące lub opierać się o meble. Ma trudności z utrzymaniem prawidłowej postawy ciała, co może prowadzić do garbienia się lub niestabilności podczas siedzenia.

Emocje i relacje społeczne: ukryte skutki zaburzeń SI

Zaburzenia integracji sensorycznej to nie tylko problemy z ruchem czy reakcją na bodźce. Mają one głęboki wpływ na sferę emocjonalną i społeczną dziecka, co często jest niedoceniane. Trudności w przetwarzaniu bodźców mogą prowadzić do chronicznego stresu, frustracji i poczucia niezrozumienia, co z kolei odbija się na relacjach z rówieśnikami i dorosłymi. Jako Jacek Szczepański, zawsze podkreślam, że te "ukryte" skutki są równie ważne, jak te fizyczne.

• Trudności z samoregulacją emocji: Dziecko, które jest ciągle bombardowane lub niedostymulowane bodźcami, ma ogromne trudności z zarządzaniem swoimi emocjami. Częste napady złości, płaczu, frustracji, a nawet agresji, mogą mieć podłoże sensoryczne. Dziecko po prostu nie radzi sobie z intensywnością swoich wewnętrznych i zewnętrznych doznań.
• Problemy w kontaktach z rówieśnikami: Niezgrabność, unikanie dotyku, nadmierna reakcja na hałas czy trudności z dostosowaniem się do zasad zabawy grupowej mogą prowadzić do izolacji. Dziecko może mieć trudności w zabawie grupowej i interakcjach społecznych, ponieważ nie potrafi odczytać sygnałów społecznych lub nie czuje się komfortowo w dynamicznym otoczeniu.
• Unikanie sytuacji społecznych: Gdy otoczenie staje się zbyt przytłaczające sensorycznie, dziecko może wycofywać się, unikać urodzin, placów zabaw czy spotkań rodzinnych. To nie jest kwestia nieśmiałości, ale mechanizm obronny przed przeciążeniem.
• Niska samoocena: Codzienne trudności, poczucie bycia "innym", niezrozumianym, a także niepowodzenia w prostych czynnościach mogą prowadzić do niskiej samooceny. Dziecko może czuć się gorsze od rówieśników, co wpływa na jego motywację i chęć do podejmowania nowych wyzwań.

Co dalej? Od obserwacji do profesjonalnej diagnozy

Jeśli po przeczytaniu tego artykułu zidentyfikowali Państwo u swojego dziecka kilka objawów, które budzą niepokój, to naturalne jest, że szukają Państwo dalszych kroków. Chcę Państwa zapewnić, że wczesne działanie jest kluczowe i istnieje wiele form wsparcia. Oto praktyczne wskazówki, jak przejść od obserwacji do profesjonalnej diagnozy i terapii.

1. Jak prowadzić dziennik obserwacji? Zanim udasz się do specjalisty, zacznij prowadzić szczegółowy dziennik obserwacji. Zapisuj konkretne sytuacje, w których pojawiają się niepokojące zachowania, reakcje dziecka, czas trwania tych reakcji oraz ich intensywność. Na przykład: "15:30, plac zabaw, dziecko unikało huśtawki, płakało, gdy próbowałam je posadzić, trwało 10 minut". Taki dziennik jest nieocenionym narzędziem dla terapeuty, ponieważ dostarcza mu realnych danych z codziennego życia dziecka.
2. Gdzie szukać pomocy? Diagnozę zaburzeń integracji sensorycznej w Polsce stawia certyfikowany terapeuta integracji sensorycznej. Szukaj specjalistów, którzy ukończyli odpowiednie szkolenia i posiadają certyfikat Polskiego Stowarzyszenia Terapeutów Integracji Sensorycznej (PSTIS).
3. Proces diagnostyczny krok po kroku. Proces diagnostyczny jest wieloetapowy i kompleksowy. Zazwyczaj składa się z:
   • Szczegółowego wywiadu z rodzicami: Terapeuta zapyta o rozwój dziecka, jego zachowania w różnych sytuacjach, historię medyczną i wszelkie Państwa obserwacje.
   • Analizy kwestionariuszy: Rodzice wypełniają specjalistyczne kwestionariusze dotyczące profilu sensorycznego dziecka.
   • Specjalistycznych prób klinicznych i testów obserwacyjnych: Podczas sesji diagnostycznej terapeuta obserwuje dziecko podczas zabaw i zadań ruchowych, oceniając funkcjonowanie poszczególnych systemów zmysłowych (dotykowego, przedsionkowego, proprioceptywnego) oraz koordynację, równowagę i planowanie motoryczne.
4. Znaczenie wczesnego wsparcia. Chociaż z zaburzeń SI się nie "wyrasta" w sensie całkowitego zniknięcia problemu, to wczesna diagnoza i terapia są absolutnie kluczowe. Dzięki terapii, często nazywanej "naukową zabawą", dziecko uczy się kompensować swoje trudności i lepiej funkcjonować w codziennym życiu. W specjalnie wyposażonej sali sensorycznej, poprzez kontrolowane i dostosowane do potrzeb dziecka aktywności, jego mózg uczy się lepiej organizować i interpretować bodźce. To inwestycja w przyszłość dziecka, która pozwala mu rozwijać pełen potencjał i czuć się pewniej w otaczającym świecie.